Suw ekotizimlariga antropogen tásir hám tábiy rejimdiń ózgeriwi nátiyjesinde
Amudarya hám Sirdaryo, sońǵı otız jılda toǵay ormanlarınıń 90 -95%
tómengi aǵısları hám
deltalar. Uwlı zatlı aerozollar sebepli payda bolǵan ashıq teńiz tubidan uzatıladı
teńizge túsiriw.
70-80-jıllarda isletilingen uwlı zatlı gerbinetsidlar hám pestitsidlar bolǵan kollektor -drenaj suwi
ótken ásir. Qánigelerdiń pikirine kóre, jalańash tubning hár bir gektarında bir metrli qatlam
ámeldegi
topıraq
100 den 300 tonnaǵa shekem duzlar, kebirlengen tereńliklerde bolsa 500 tonnaǵa shekem.
jalańash
teńiz tubida atmosferaǵa 70-95 million tonna shań, qum, uwlı zatlı aerozollar kóteriledi,
sebep
átirap -ortalıqqa, egin maydanlarına, insan salamatlıǵına unamsız tásir.Qısqartirilgan menen
teńizdiń arqa bólegi qashannan berli bir milliard tonnadan artıq uwlı zatlı shańnı alıp taslaǵan
aralıqlar 400-450
km, Kazaxstan Respublikasınıń Qızılo'rda wálayatı, Dashoguz tapda tarqalǵan
region
Turkmenistan, Qaraqalpaqstan Respublikası hám Xorezm wálayatı
Ózbekstan. Tezlik menen
jılına bir kilometr háreketleniwshi qum dızbekleri burınǵı teńiz tubida payda bolıp, záhárleniw hám
barlıq tiri janzatlardı joq etiw. Samal aktivligi hám ekotizim degradatsiyasi kóbeydi.
Aralbo'yida ekologiyalıq jaǵdaynı jaqsılaw hám ekologiyalıq
reabilitatsiya
háwizi
Aral teńizi, mámleketlikler biologiyalıq túrme-túrlıqtı qayta tiklew boyınsha salmaqlı islerdi
ámelge asırıp atır
hám
deltaik
ekotizimlar, atap aytqanda, jergilikli terek hám putalardan egiw jumısların aparıw arqalı, aymaq
Bul sońǵı 20 jıl ishinde 483 mıń gektardı quradı, bul 9, 4% ga teń.
ulıwma qurǵaqlay tómengi maydan
Aral teńizi.
Moynaq rayonı aymaǵında náller hám putalıqlar egiw joybarlastırılǵan
8, 7 mıń gektar maydanǵa iye " Oqqum" dizbesi arqa bóleginde jaylasqan.
kól Sudochye hám n.p.
Qorajar hám oǵan tutas aymaqlar samal erroziyasın kemeytiw ushın mólsherlengen,
háreketleniwshi qum tóbeshigi qumın qózǵaw hám joqarıda belgilengen zatlarǵa duz hám shań
túsiwiniń aldın alıw.
Joybardıń tiykarǵı strategiyası qorǵaw orman plantatsiyalarini jaratılıwma qaratılǵan
Aral teńizi qurigan tubining Aqqum dizbesindegi terek hám puta ósimlikleri:
- Samal erroziyasın kemeytiw, payda bolǵan hám jańa payda bolganlarni
bekkemlew
mobil qum tóbeshigi qumı deflyatsiya processlerin minimallastıradı, yaǵnıy duz, shańnı alıp taslaw
hám qum
qorǵawlanatuǵın aymaq toqtaydı, olar joybarlastırılǵan Sudochye kól sistemalarına tushmaydi
xalıq aralıq áhmiyetke iye bolǵan suw-batpaq erlerdiń Ramsar dizimine kiritiliwi, sonıń menen birge,
n.p.
Qorajar hám oǵan tutas aymaqlar ;
- Terekler hám putalar járdeminde ekologiyalıq jaǵdaynı jaqsılaw
kislorod shıǵaratuǵın, karbonat angidridti ózlestiretuǵın hám shańnı toplaytuǵın ósimlikler
bul aymaqlardan joqarı xalıq arasında keselleniwdiń azayıwı ;
- Ajıratılǵan aymaqlardı ekonomikalıq iskerlikke tartıw múmkinshiligi
tárepinen aylanıw
sharbashılıqtı rawajlandırıw, bul bolsa adamlardıń turmıs dárejesin kóteriw.
Ushbu loyiha “Drenajlarni rivojlantirish” loyihasini ishlab chiqishda amalga oshiriladi
Orolning bir qismi
mahalliy tuz va changni mustahkamlovchi zavodlar (saksovul, cherkez va boshqalar) asosida dengiz”
ishlab chiqilgan.
“O‘rmonloyiha” O‘zbekiston davlat o‘rmon inventarizatsiyasi va loyiha-qidiruv korxonasi.Bul joybar
“Drenajlarni rawajlandırıw” joybarın islep shıǵıwda ámelge asıriladı
Aralning bir bólegi
jergilikli duz hám shańnı bekkemleytuǵın zavodlar (saksovul, cherkez hám basqalar ) tiykarında
teńiz”
islep shıǵılǵan.
“Ormanloyiha” Ózbekstan mámleket orman inventarizatsiyasi hám joybar -qıdırıw kárxanası.
Qorǵaw ormanların jasalma túrde jaratıw ushın aymaqtıń ulıwma maydanı
ga muwapıq plantatsiyalar
bekkemlew
qáliplesken hám jańa payda bolǵan kóshpeli qum derlik 11, 6 mıń gektardı quraydı. Házirgi
waqıt
joybar “Moynaq” orman xojalıǵı mámleket kárxanası tárepinen ámelge asırılıp atır hám 2015-jıl
aqırına
shekem
orman melioratsiyası tamamlanadı
jumıs
4, 0 mıń gektar maydanda 1400 mln. swm muǵdarında. 2014 jıldan berli bul joybar
ámelge asırıldı
Qazaqdaryo GLOH, 2014 jıl aqırına shekem bolsa orman melioratsiyası jumısları alıp barıldı.
100.
gektar 44 mln. swm muǵdarında. Bul joybar házirshe toqtatilgan.
Joybardı ámelge asırıw ushın aymaq Oqqum uchastkası bolıp, ol aymaǵında jaylasqan Moynaq Sudochye kól sistemalarınıń arqa bóleginde jaylasqan aymaq.
Qorǵaw orman zonaların jaratıw arqalı Aralbo'yi regioninde ekologiyalıq keriliwdı yumshatish jergilikli terek hám putalardan plantatsiyalar, bul bolsa duz ótkezgishliginiń azayıwın támiyinleydi hám Aralbo'yida shań, biologiyalıq túrme-túrlıqtı qayta tiklew hám payda bolǵan hám jańa payda bolganlarni bekkemlew. qáliplesken 8, 7 mıń gektar maydanda háreketleniwshi qum tóbeshigi qumı.
EK IFAS Nókis filialı, Qaraqalpaqstan Respublikası orman xojalıǵı basqarması.